Josef Runggaldier
| Articul per Ladin Gherdëina |
| Josef Runggaldier | |
|---|---|
| Josef Runggaldier ntëur l 1870 | |
| Auter inuem | Śepl da Passua Stillheim |
| Nasciù/da | 14 de auril 1948 a Runcadic |
| Mort/a | 10 de mei 1917 a Bulsan. |
| Suplì/da | a Urtijëi |
| Cunesciù/da per | Calënder de Gherdëina |
| Operes cunesciudes | Capela da Passua |




Josef Runggaldier (* 14 de auril 1848 a Runcadic; † 10 de mei 1917) ie stat n scultëur, ferlëigher y nce n autëur ladin de Gherdëina.
Vita
[mudé | muda l codesc]Josef Runggaldier, dit ënghe Sepl da Passua Stillheim, à mparà a ziplé da si pere Benedict. Si oma fova Mariana Stuffer y l à abù doi fredesc August y Anton, y doi surans, Rosalia y Johanna.
Da jëun stat mandà a Paris da vel parënc a mparé da marcadënt.
Familia
[mudé | muda l codesc]Ël se à maridà cun Barbara Perathoner (1856-1904) da Nudrëi y à abù ot fions, un n mut Josef y set mutans. L ann 1887 al fabricà la cësa “Stillheim”, plu inant tlameda “Cësa Bruma”, ulache l ie pona jit a sté cun si familia. La trëi majera mutans ie restedes a Urtijëi: Genovefa (anda Fefa) à maridà Friedrich Moroder da Jumbierch, Carolina Josef Kostner da Stlejuc y Amalia Franz Comploj dl Pizuela. Do la mort dla fëna Barbara l ann 1904, se al maridà cun Aloisia Comploi da Tublà de Sëlva.
Tl ann 1895 àl lascià fé la cundota dal’ega “Stufan”, che piova via pra Sas Pilat y dajova ega a duta la streda Stufan y mo a truepa d’autra cëses dl ridl.
A si sëul mut Josef ti à l pere Ujep frabicà ti ani 1904/05 la cësa “Engelsburg”, cunesciuda sciche “cësa cuecena” tla streda Stufan. Josef junior ie jit a sté iló cun si fëna jëuna Emilie Moroder dl dutor tl ann 1906.
L ie po deventà ferlëigher TL 1972 y per i lëures y auteresc che l ova vendù al giata truepes premi a Bulsan, a Dispruch, a Viena, a Brùssel, Antwerpen y a Paris.
Ël à abù bel tl 1910 l'idea dl Calënder de Gherdëina[1] dat ora pona adum cun Arcangiul Lardschneider l ann 1911 a Dispruch[2]. Ujep Runggaldier a lascià fé su tl 1901 na pitla capela dedicheda a Sant Ujep tl ridl da Passua a Runcadic.
Per la stima a Josef Runggaldier à Franz Moroder de Lenert scrit chësta poejia tl prim Calënder (version tla grafia nueva dl Calënder 1950: Per amòr de riposta patria cè bel idèa, che t’ès abù, cun gran brìa y spëises belaun l prim és tau sapù y te iès propi stà bon de dè ’n drë scumenciamënt a scrì y a druchè la rusnèda de nosta jënt.
Truëp iè-l bele stat scrit te nosta pitla valeda, sun Gherdëina cun si curiosa y vedla rusnèda, ma mèi ne iès-un mo ruèi tan inànt, che cun ti pitli liber tan blot y tan enteressànt.
Ti Calënder de Gherdëina duc muëss-a laudè y stimè, y de chel che l'à dut ora ulòn-se se locurdè, perciè danter plu àutra bona cosses ch'l à fat, cul Calënder drë na bèla recurdànza ne-s à-l dat.
Do la mort
[mudé | muda l codesc]Tla cronica de Urtijëi dl pluan Franz Anderlan, trëi dis do la mort de Ujep Runggaldier iel stat scrit:
„1917 /13. Mai : Diese Tage gieng Josef Runggaldier, vulgo Sepl da Passua, zu Stillheim nach Bozen um sich zu consultiren wegen eines inneren Leiden. Er tat es ohne Wissen des ihn hier behandelnden Arztes. Der Doctor in Bozen meinte es sei ein Magengeschwürre u. versicherte ihm, daß eine Operation ganz gefahrlos sei u.operirte ihn. Es fehlte aber im Magen gar nicht – nur die Vorstehdrüse war geschwollen/: Hiperdopia prostata:/. Runggaldier starb infolge der nach der Operation eingetrettenen Schwäche, 69 J. alt. Seine Leiche hierher zur Beerdigung geführt.
Runggaldier war ein begabter Mann u. hat es zu einem ziemlichen Wohlstand gebracht. Er sprach correkt Französisch u. ital. - war 6 Jahre in Paris, wo er die Handelsschule besuchte. Im Jahre 1870, bei deutsch-französ. Krieg, mußte er Paris verlassen, kam hier- her u. erlernte das Bildh. Werk – war aber mehr Handelsmann. - In Gesellschaft wegen seines jovialen Temperamentes gerne gesehen. Er war 2 Mal verehel. u. hinterläßt [..?]: die Witwe u. 7 verheiratete Kinder."
Operes
[mudé | muda l codesc]Scric
[mudé | muda l codesc]Per la mëssa nevela del preve de Iacun Antonio Prinoth.
A unì a ti mëssa nevela
Ne ëi dlaurela
Te rengrazie dl nvit
Y per te mandi n pitl scrit!
Eviva Gherdëina, pitla valeda
Tu ies mo fort la fortuneda,
Percie n preve ess minechie
Da i dé per fant a Chël Bel Die!
Ncuei inò na mëssa nevela
De n jëun de nosta comun,
Ël à fat cossa la plu bela,
A stimé l mond sche ferzum!
Notes
[mudé | muda l codesc]- ↑ J.A. Comploj:Union dei Ladins (Ladinerverein) in Innsbruck.*). Kalënder ladin per l ann 1915, pl. 35.
- ↑ Johann Tscholl: Cumemorazion. Calënder de Gherdëina, pl. 110-114.
Wikiversity
[mudé | muda l codesc]Wikisource
[mudé | muda l codesc]Wikidata
[mudé | muda l codesc]Bibliografia y Liams
[mudé | muda l codesc]- Bera Usèp Runggaldier da Pàssua. Calënder de Gherdëina 1950, pl. 24-26.
- Margreth Runggaldier: Lecurdanza de bera Ujep Runggaldier da Passua n ucajion di 100 ani do si mort. Calënder de Gherdëina 2018, pl. 116-120
- Rut Bernardi Paul Videsott Geschichte der ladinischen Literatur. p 198.

