Secunda Vera dl Monn

Da Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Evoluziun di stac che á combatü tla Secunda Vera dl Monn: a cöce i Aleac, a bröm l’Assa, a vërt l’URSS y a blanch i paisc neutrai
Le fongun atomich dla bomba sura Nagasaki

Le conflit mondial[mudé | muda l codesc]

La Secunda Vera dl Monn vëgn conscidrada la maiú vera armada tla storia dl’umanité pro chëra che por sis agn, dal 1939 al 1945 él gnü a se le dé danter 55 y 60 miliuns de morc. Ara á metü man ai 1. de setëmber dl 1939 cun l’atach di Paisc Todësch sot al Nazism ala Polonia y á ruvada ti raiuns europeics ai 8 de má dl 1945 cun la capitolaziun di Paisc Todësc y ai 2 de setëmber dl medemo ann cun la capitulaziun dl Imper iapanesc do i bomabardamënc atomics sön Hiroshima y Nagasaki da pert di Stac Unis d’America.


La popolaziun zivila é stada vitima dla vera te persecuziuns, deportaziuns y bomabardamënc. Le Terzo Reich â porté inant l’Olocaust por copé jö la popolaziun de etnia ebraica y na politica de reorganisaziun etnica tl’Europa de zënter-ost che odô dant la deportaziun de deplü popolaziuns slvades, di zingaindri y de düc chi che gnô conscidrá nemisc dl regim nazist o dla raza ariana. Ala fin dla vera n’â l’Europa nia plü le primat politich-economich a livel mondial, che gnô surantut dai Stac Unis d’America, che â la cuntraposiziun dl’Uniun Sovietica. Aladô dla gran desdruziun gaujada dala vera él nasciü do la Conferënza de S.Francisco ai 26 de jügn dl 1945 l’Organisaziun dles Naziuns Unides (ONU).

La Secunda Vera dl Monn tles valades ladines dles Dolomites[mudé | muda l codesc]

Tratan la Secunda Vera dl Monn n’ê les valades ladines nia plü scenar de fac de vera; gnanca la vera zivila y le combatimënt partisan n’â trat ite daldöt le raiun ladin. Te vigni caje ne roâ tröc di cherdá sot ales ermes nia plü a ciasa y tröc ê alalungia prijoniers de vera.

Tomá y pordüs dles valades ladines dles Dolomites[1][mudé | muda l codesc]

Gherdëna: 203 morc
Val Badia: 148 morc
Fodom: 63 morc
Fascia: 74 morc
Ampëz: 44 danter morc y pordüs
Col de Santa Lizia: 20 morc y 8 pordüs

Conflic ti raiuns ladins[mudé | muda l codesc]

Imajes dla Secunda Vera dl Monn

Cun l’ocupaziun dles provinzies de Balsan, Trënt y Belun da pert di Todësc ai 8 de setëmber dl 1943 y cun la creaziun dl “Raiun de Operaziun Alpenvorland” s’architâ l’emigraziun sforzada di optanc. Al gnô mené demez dai comuns i podestá fascisć y Ampëz y Fodom roâ indô pro la Provinzia de Balsan. Danter i 32 Südtirolesc che ê gnüs copá tl atentat de Via Rasella a Roma nen êl ince sis de Ladins. Deplü Ladins roâ ince ti ciamps de conzentramënt y al ê ince sté vitimes di nazisć sciöche Merch Dapun de Badia, che gnô stlopeté dala SS ai 29 d’agost dl 1944 a Solaneres por avëi refodé le joramënt a Hitler. Al ê ince gnü copé Engelbert Mahlknecht da S.Cristina, Vijo Alfreider d’Antermëia, Emilio Palla d’Andrac y Sciandro Pitscheider de Badia. Dl 1944 â la SS stlopeté a Moena diesc porsones che â ermes te ciasa.

Cuntra la fin dla vera él gnü a se le dé vendëtes danter i optanc por i Paisc Todësc y chi por la Talia. Na spediziun de partisans belunesc â secuestré tröpes porsones aratades colaborazionistes di nazisć te Gherdëna y te Badia, de chëres che cinch de Gherdëna ê gnüdes copades[2]. Les trupes americanes ocupâ ai 2 de má dl 1945 le “Raiun de Operaziun Alpenvorland” insciö che al se roâ la vera tles valades ladines dles Dolomites.

Notes[mudé | muda l codesc]

  1. Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 148
  2. Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 149

Plates colegades[mudé | muda l codesc]