Lingaz tudësch

Da Wikipedia
(Readressà da Tudësch)
Jump to navigation Jump to search
Articul per Ladin Gherdëina Val Gardena dall'alto.JPG
La rujeneda tudëscia te l'Europa.
Dialec tudësc te l'Austria y te Südtirol.

L tudësch (Deutsch, pronunzià: [dɔʏtʃ]) ie na rujeneda germanica uzidentela che vën rujneda dantaldut te l'Europa zentrela. L ie la rujneda ufiziela de l Deutschland, de l'Austria y dl Liechtenstein, y na rujneda ufiziela te pertes de la Svizra, dl Belje, Luxemburg y tl Südtirol tla Talia. L tudësch ti smea a autra rujenedes germaniches uzidenteles sciche l olandesc y l frison y mpue plu dalonc l nglëisc. L ti smea ënghe scialdi a autra rujenedes germaniches sciche l danesc, svedesc o norvegesc.

L tudësch ie una de la majra rujnedes al mond. L ie la rujeneda de l'oma de zirca 100 milions de persones y la vën rujeneda da de ndut zirca 130 milions de persones. L ie la majra rujeneda de l'oma te l'Union europea. L vën ënghe scialdi nsenià oradecà, dantaldut te l'Europa (ulache l ie la terza rujeneda plu mpareda do l nglëisc y l franzëus) y te i Stac Unii. La rujeneda ie stata scialdi mpurtanta te i ciamps de la filosofia, teologia, la scienzes y la tecnologia. I paejesc che rejona tudësch ie adum i cuinti al mond ncont de numer de publicazions de nuef libri. N diescejim de duc i libri al mond vën publichei per tudësch.

L tudësch ie na rujeneda pluricentrica y à trëi formes standardisedes: l tudësch de l Deutschland (tlamà Bundesdeutsch), l tudësch de l'Austria (tlamà Österreichisches Standarddeutsch) y chël de la Svizra (tlamà Schweizer Standarddeutsch). Chësta trëi formes se desferenzieia per n valguna paroles, espresions y datrai formes gramaticheles. Les ne ie nia da cunfonder cun i dialec tudësc rujnei te chisc paejes, ma les ie la formes standardisedes de coche l tudësch vën scrit te chisc paejes. Che l da trëi formes standardisedes dl tudësch ie zech che ngrum de persones che rejona tudësch ne sa nstësc nia. N tudësch pudës per ejëmpl miné che la parola heuer (ncuei), che ne vën belau nia adurveda tl Deutschland, ie na parola dialetela te l'Austria, ma ntant iel na parola ufiziela tl Österreichisches Standarddeutsch y vën perchël adurveda te documënc ufiziei.




Leteratura[mudé | muda l codesc]