Ruscia

Da Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Articul per Ladin Gherdëina Val Gardena dall'alto.JPG


Federazion Russa
Российская Федерация
Flag of Russia.svg
Coat of Arms of the Russian Federation.svg
Inn
Государственный гимн Российской Федерации
Russian Federation (orthographic projection) - Crimea disputed.svg
Inuem ufiziel Российская Федерация
Rujeneda ufiziela Rus
Capitela Moscau
Majera zità Moscau
Abitanc 147 003 104 ab. (2020)
Spersa 17 125 191 km²
Ega 13%
Densità 8,6 ab./km²
Guviern
Forma de guviern Republica federela semi-presidenziela sota n guviern zentralisà autoriter[1][2][3][4][5]
Presidënt Vladimir Putin
Prim minister Mikhail Mishustin
Economia
PIB (numinel)
• de ndut
• a persona
(2021)
$1 710 miliarc
$11 632
PIB (VPC)
• de ndut
• a persona
(2021)
$4 328 miliarc
$29 442
Munëida Rubl rus (₽)
Auter
TLD Internet .ru
.рф
Prefis dl telefon +7
Furnea a man drëta
Codesc ISO 3166 RU

La Ruscia (per rus: Россия; Rossíja), ufizielmënter la Federazion Russa (Российская Федерация; Rossíjskaja Federácija), ie n stat transcontinentel danter l’Europa y l’Asia y l plu gran stat dl mond aldó dla spersa cun 17 125 191 km², che ie n utaf de la spersa dl mond ulache l se lascia viver. La Ruscia se destira ora per 11 zones d'orar y cunfina cun 16 stac, che ie l numer plu aut de uni nazion. La Ruscia à la nonejima majera populazion al mond cun zirca 145,5 milions de abitanc. La capitela y majera zità ie Moscau, che ie ënghe la majera zità che ie dl dut te l'Europa. San Petersburg ie l zënter culturel de la Ruscia y si segonda majera zità. Autri gran zëntri urbans ie Novosibirsk, Iekaterinburg, Nijni Novgorod y Kasan.
I slavs de l'est ova furmà na grupa destinta te l'Europa danter l terzo y utaf secul d.C. L stat medievel dl Rus' de Kiev fova unit su tl 9ejim secul. Tl 988 ovel azetà l Cristianejim Ortodos dal Mper Bizantin. Do che l Rus' de Kiev fova tumà adalerch fova unic su n grum de pitli prinzipac, danter chisc la Republica de Novgorod, l Gran Ducat de Moscau y Vladimir-Susdal, la cuna de la Ruscia. L Gran Ducat de Moscau ova man man tëut ite chisc prinzipac ntëurvia y tl 1547 se ova si reniant Ivan l Spaventëus detlarà Zar y furmà l Zarat de la Ruscia. Nfin al 18ejim secul se ova la Ruscia slargia ora dassënn tres cuncuista, anescion y esplorazion y se ova svilupà dal Zarat de la Ruscia al Mper Rus, l terzo majer mper te la storia. La monarchia fova stata tëuta ju do la Revoluzion Russa tl 1917 y la RSFS Russa fova deventà l prim stat al mond che fova sozialist aldò dla costituzion. Do na viera zevila ova la RSFS Russa metù su l'Union Sovietica adum cun trëi autra republiches. L stat ie pona jit tres na perioda de industrialisazion asvelta che à custà la vita de milions de persones. L'Union Sovietica fova stata determinënta te la Segonda Viera Mundiela y ne'n fova unida ora coche na superputënza y l rival di Stac Unii ntan la Viera Frëida. L tëmp Sovietich ova purtà pro n valgun di svilups tecnologics plu mpurtanc dl 20ejim secul sciche l prim satelit fat dala persona y la prima persona che fova juleda su tl spazium.
Do la desfata de l'Union Sovietica tl 1991 se ova la RSFS Russa dat l'inuem de Federazion Russa. Do na crisa costituzionela tl 1993 oven metù su na nueva costituzion y la Ruscia ie da ilò incà deventeda na republica federela semi-presidenziela. Dal 2000 incà à Vladimir Putin duminà l sistem pulitich de la Ruscia y la democrazia à perdù valor, jan zeruch te n stat cun aspec autoriteres.
L'economia de la Ruscia ie la 11ejima majera al mond ncont de PIB numinel y la sesta majera ncont de PIB a valivanza dl pudëi de compra. L ie n stat nutleèr y à la majera resserves de ermes nutleères al mond cun la cuarta majera spëisa per l militer. La Ruscia à la majera ressorses minereles y energetiches al mond y ie un di majeri produzënc de petruele y gas naturel. La ie n mëmber permanënt dl Cunsëi de Segurëza de la Nazions Unides, n mëmber dl G20, dl SCO, BRICS, APEC, OSCE y WTO. La Ruscia à 30 sic de l'arpejon mundiela de l'UNESCO.

Geografia[mudé | muda l codesc]

Cherta topografica de la Ruscia.

L grandiscimo raion de la Ruscia se destira ora dal est de l'Europa al nord y l est de l'Asia.[6] La à la cuarta costa plu longia cun 37.653 km de costa. La Ruscia ie danter 41° y 82° de larghëza a nord y danter la lunghëza de 19° a est y 169° a vest, che ie na estension de ntëur a 9000 km da vest a est y danter 2500 y 4000 km da nord a sud. La spersa de la Ruscia ie la medemda de chëla de Pluto.[7]

la Ruscia ie un de mé trëi stac al mond che cunfina cun trëi ozeans.[6] La Ruscia à plu de 100 000 ruves y una de la majera ressorses de ega al mond, cun n chert de l'ega frëscia al mond.[8] L lech Baikal ie l majer y l plu cunesciù di lec te la Ruscia y l ie l lech plu sot, plu tler y plu vedl al mond.[9] I lec de Ladoga y Onega tl nord-vest de la Ruscia toca pra i majeri lec de l'Europa.[6] La Volga tl vest de la Ruscia vën udù coche l ruf naziunel y ie l ruf plu lonch de l'Europa. I ruves te la Siberia Ob, Ienisei, Lena y Amur toca pra i majeri ruves al mond.[10]

Storia[mudé | muda l codesc]

I slavs de l'est ova furmà na grupa destinta te l'Europa danter l terzo y utaf secul d.C. L stat medievel dl Rus' de Kiev fova unit su tl 9ejim secul. Tl 988 ovel azetà l Cristianejim Ortodos dal Mper Bizantin. Do che l Rus' de Kiev fova tumà adalerch fova unic su n grum de pitli prinzipac, danter chisc l Gran Ducat de Moscau y Vladimir-Susdal, la cuna de la Ruscia. Tl 1547 se ova Ivan l Spaventëus detlarà Zar y furmà l Zarat de la Ruscia. Nfin al 18ejim secul se ova la Ruscia slargia ora dassënn tres cuncuista, anescion y esplorazion y se ova svilupà dal Zarat de la Ruscia al Mper Rus, l terzo majer mper te la storia. La monarchia fova stata tëuta ju do la Revoluzion Russa tl 1917 y la RSFS Russa fova deventà l prim stat al mond sozialist aldò dla costituzion. Do na viera zevila ova la RSFS Russa metù su l'Union Sovietica adum cun trëi autra republiches. L stat ie pona jit tres na perioda de industrialisazion asvelta che à custà la vita de milions de persones. L'Union Sovietica fova stata determinënta te la Segonda Viera Mundiela y ne'n fova unida ora coche na superputënza y l rival di Stac Unii ntan la Viera Frëida. L tëmp Sovietich ova purtà pro n valgun di svilups tecnologics plu mpurtanc dl 20ejim secul sciche l prim satelit fat dala persona y la prima persona che fova juleda su tl spazium.
Do la desfata de l'Union Sovietica tl 1991 se ova la RSFS Russa dat l'inuem de Federazion Russa. Do na crisa costituzionela tl 1993 oven metù su na nueva costituzion y la Ruscia ie da ilò incà deventeda na republica federela semi-presidenziela. Dal 2000 incà à Vladimir Putin duminà l sistem pulitich de la Ruscia y la democrazia à perdù valor, jan zeruch te n stat cun aspec autoriteres.

Economia[mudé | muda l codesc]

L Moscow International Business Center a Moscau, che ie un di zëntri de la finanza plu mpurtanc te l'Europa.

La Ruscia à n'economia mescededa danter marcià liede y cuntrol statel, cun grandiscima ressorses minereles, dantaldut petruele y gas naturel. Tl 2017 fajova l setor de servijes ora l 62% dl PIB, l setor de l'industria l 32% y l setor de agricultura l 5%. L livel de dejocupazion te la Ruscia ie generalmënter bas, ntëur ai 4%.

Pulitica[mudé | muda l codesc]

Partida aministrative[mudé | muda l codesc]

Liej de plu tl articul: Partida de la Ruscia

La Ruscia ie na federazion che dal 2014 incà ie metuda adum da 85 sogec federei. De chisc ie 46 n oblast (rus: область), 22 na republica (rus:: республика), 9 n krai (rus:: край), 4 n okrug autonom (rus:: автономный округ), 3 ziteies federeles (rus:: город федерального значения) y 1 n oblast autonom (rus:: автономная область).



Sogec federei[mudé | muda l codesc]

Federal subjects of Russia.

Uni soget federel de la Ruscia toca pra una de chësta sortes:

Spiegazion di sënies Descrizion
  46 Oblasć
L oblast ie la sort de soget federel che vën dant l plu suënz y che à n guvernëur local che vën lità. L inuem dl oblast ie suënz chël de la majerà zità ulache l à ënghe si sënta.
  22 Republiches
La republiches à plu autonomia di oblasć y uni una à na si costituzion, rujeneda y legislatura. Ma a livel nternaziunel ieles reprejentedes dal guviern federel. Uni republica reprejentea na cërta mendranza linguistica y etnica.
  9 Krais
N krai ie bëndebo medemo sciche n oblast. L titul krai à plu che auter n significat storich de tiera de cunfin y ti vën dat a raions che a n cër pont te la storia de la Ruscia ova la funzion de tiera de cunfin.
N okrug autonom raprejentea na minuranza etnica scialdi granda, sciche la republiches, ma ne à nia chël livel de autonomia.
Gran ziteies che à na funzion sciche na region separeda.
  1 Oblast atuonom
L sëul oblast atuonom ie l oblast autonom judier.

Ziteies[mudé | muda l codesc]

Liej de plu tl articul: Lista de la majera ziteies te la Ruscia

La majera zità de la Ruscia ie Moscau, che ova tl 2021 na populazion chemunela de 12 655 050, plu dl doppel de la segonda majera zità San Petersburg cun 5 384 342. Deguna autra zità ruva sëura 2 milions de abitanc.
La 16 majera ziteies de la Ruscia ova tl 2010 adum na population de belau 36 milions de persones, che ie zirca l 25% de la populazion de la Ruscia. Chëstes ie:

Posizion Zità Inuem rus Soget Federel Raion Federel Populazion
Mudazion
Stima dl 2021[11] Cumpededa dl 2010[12]
1  Moscau
Москва
 Moscau (zità federela) Zentrel 12 655 050 11 503 501 +10,01%
2  San Petersburg
Санкт-Петербург
 San Petersburg (zità federela) Nord-vest 5 384 342 4 879 566 +10,34%
3  Novosibirsk
Новосибирск
 Oblast de Novosibirsk Siberia 1 620 162 1 473 754 +9,93%
4  Iekaterinburg
Екатеринбург
 Oblast de Sverdlovsk Ural 1 495 066 1 349 772 +10,76%
5  Kasan
Казань
 Republica de Tatarstan Volga 1 257 341 1 143 535 +9,95%
6  Nijni Novgorod
Нижний Новгород
 Oblast de Nijni Novgorod Volga 1 244 254 1 250 619 −0,51%
7  Celiabinsk
Челябинск
 oblast de Celiabinsk Ural 1 187 960 1 130 132 +5,12%
8  Samara
Самара
 Oblast de Samara Volga 1 144 759 1 164 685 −1,71%
9  Omsk
Омск
 Oblast de Omsk Siberia 1 139 897 1 154 119 −1,23%
10  Rostov sul Don
Ростов-на-Дону
 Oblast de Rostov Sud 1 137 704 1 089 261 +4,45%
11  Ufa
Уфа
 Republica de Basckortostan Volga 1 125 933 1 062 319 +5,99%
12  Krasnoiarsk
Красноярск
 Krai de Krasnoiarsk Siberia 1 092 851 973 826 +12,22%
13  Voronej
Воронеж
 Oblast de Voronej Zentrel 1 050 602 889 680 +18,09%
14 Perm Perm
Пермь
 Krai de Perm Volga 1 049 199 991 162 +5,86%
15  Volgograd
Волгоград
 Oblast de Volgograd Sud 1 004 763 1 021 215 −1,61%
16  Krasnodar
Краснодар
 Krai de Krasnodar Sud 948 827 744 995 +27,36%

Notes[mudé | muda l codesc]

  1. Håvard Bækken (21 November 2018). Law and Power in Russia: Making Sense of Quasi-Legal Practices. Routledge. pp. 64–. ISBN 978-1-351-33535-5.
  2. Fal tles notes: Errore nell'uso del marcatore <ref>: non è stato indicato alcun testo per il marcatore cia
  3. Central Intelligence Agency (25 May 2021). The CIA World Factbook 2021-2022. Simon and Schuster. ISBN 978-1-5107-6382-1.
  4. Shinichiro Tabata, ed. (17 December 2014). Eurasia's Regional Powers Compared - China, India, Russia. Routledge. p. 74. ISBN 978-1-317-66787-2.
  5. Saul Bernard Cohen (2014). Geopolitics: The Geography of International Relations (3 ed.). Rowman & Littlefield. p. 217. ISBN 978-1-4422-2351-6. OCLC 1020486977.
  6. 6,0 6,1 6,2 "Russia". National Geographic Kids. 21 March 2014. Trat ite ai 26 May 2021.
  7. Clark, Stuart (28 July 2015). "Pluto: ten things we now know about the dwarf planet". The Guardian. Trat ite ai 20 June 2021.
  8. Glenn E. Curtis, ed. (1998). "Topography and Drainage". Washington, D.C.: Federal Research Division of the Library of Congress. Trat ite ai 8 July 2021.
  9. "Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies". United States Geological Survey. Trat ite ai 26 December 2007.
  10. "Russia's Largest Rivers From the Amur to the Volga". The Moscow Times. 15 May 2019. Trat ite ai 26 May 2021.
  11. "Russia". Citypopulation.de. Trat ite ai 19 May 2021.
  12. Russian Federal State Statistics Service (2011). Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1 [2010 All-Russian Population Census, vol. 1]. Всероссийская перепись населения 2010 года [2010 All-Russia Population Census] (per Russian). Federal State Statistics Service.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)


 
Asia

AfghanistanBahrainBangladeshCasachstanFilipinesIapanIndiaIndonesiaIranIraqMyanmarPakistanSaudi ArabiaTajikistan • ThailandiaUsbechistan


Europa

AlbaniaAndoraAustriaBeljeBielorusciaBosnia y HerzegovinaBulgariaRepublica CecaCipreCroaziaDanimarcaEstoniaFinlandiaFranziaGermaniaGreciaIslandaIrlandaLetoniaLiechtensteinLituaniaLuxemburgMacedonia dl NordMaltaMoldovaMonacoMontenegroNorvegiaPaejes BascPoloniaPortugalRiam UnìRomaniaRusciaSan MarinoSerbiaSlovachiaSloveniaSpaniaSveziaSvizraTaliaTurchiaUcrainaUngariaZità dl Vatican