Vai al contenuto

Bulsan

Da Wikipedia
(Readressà da Busan (Südtirol))
Articul per Ladin Gherdëina
Bulsan/Balsan/Busan
Bozen (de)
Bolzano (it)
Blason de Bulsan
Blason de Bulsan
La plaza Walther tl zënter de Bulsan, simbol de la zità
Raion
Stat Talia
RegionTrentin-Südtirol Trentin-Südtirol
ProvinziaSüdtirolSüdtirol Südtirol
Comunità raionBulsan
Geografia
Coordinedes46°29'53.207"N, 11°21'17.208"E
Autëza262 m sëura l livel dl mer
Spersa52,3 km²[1]
Demografia
Populazion106 107 ab. (1 jené 2023)[2]
Grupes linguistiches
(cumpededa dl 2011)
0,68 % ladin
25,52 % tudësch
73,80 % talian
Densità2 029,2 ab./km²
Politica
AmboltRenzo Caramaschi (23-5-2016 (2º mandat dal 6-10-2020))
Auter
CircoscrizionsZënter-Plans de Bulsan-Renc, Oberau-Haslach, Europa-Neustift, Don Bosco, Gries-Quirin
Codesc de la posta39100
Prefis dl telefon0471
Targa de l'autoBZ
Codesc ISTAT021008
Plata internetwww.comune.bolzano.it
Cherta
Cherta de Bulsan te Südtirol
Cherta de Bulsan te Südtirol
Posizion de Bulsan te Südtirol
Cherta de localisazion: Trentin-Südtirol
Bulsan
Bulsan
Bulsan (Trentin-Südtirol)

Bulsan o Balsan (gherdëina: Bulsan, badiot: Balsan, fascian: Busan, tudësch: Bozen, talian: Bolzano) ie na zità taliana y la capitela dla Provinzia Autonoma de Bulsan (Südtirol) te la region Trentin-Südtirol. Bulsan ie perchël ënghe la sënta dl Cunsëi dla Provinzia y de la Junta Provinziela. Dal 1948 incà ie Bulsan la sënta de na fiera regiunela, dal 1964 incà la sënta dl vëscul de la nueva diozeja Bulsan-Persenon y dal 1997 ënghe na zità universitera cun l'Università Liedia de Bulsan.

Bulsan toca pra la majera ziteies te la Elpes y conta per via de si cumenanza multiculturela coche n pont de ancunteda mpurtant danter l mond culturel y economich talian y tudësch. Cun plu de 105.000 abitanc ie Bulsan la majera zità de Südtirol y do Dispruch y Trënt la terza majera te la Euroregion Tirol–Südtirol–Trentin. Tl raion metropolitan de Bulsan vif ntëur a 250.000 persones.[3]

L blason de Bulsan tl ann 1893

I inuemes ufiziei de la zità ie per tudësch Bozen [ˈboˑtsn̩] y per talian Bolzano [bolˈtsano]. I inuemes ladins Bulsan [bʊlˈzaŋ] (gherdëina) y Balsan (badiot) vën dant te tesć dl chemun, ma ne à degun status ufiziel. Tl dialet tudësch de Südtirol vën l'inuem Bozen pronunzià [poutsn̩] o [pɔatsn̩].

L'etimologia dl inuem, che te si forma plu vedla ie l latin Bauzanum, ne ie nia tlera. La teoria che vën sustenida l plu ie che l vën dal inuem de na persona (Baudius o Bautius) y che l uel perchël di l luech de Baudius.

Geografia

[mudé | muda l codesc]

Ai 1 jené 2023 ova Bulsan na populazion de 106 107[2] persones sun na spersa de 52,3 km².

Spartizion de la zità

[mudé | muda l codesc]

La zità de Bulsan ie spartida te cin' circoscrizions, che ie nasciudes da zëntri storics y chemuns da dant. Chësta circoscrizions ie: Zënter-Plans de Bulsan-Renc, Oberau-Haslach, Europa-Neustift, Don Bosco y Gries-Quirin.

Temperatures mesanes y prezipitazions per Bulsan
Jen Fau Mer Aur Mei Jun Lug Ago Set Uto Nov Dez
Mesaria mascima (°C) 6,8 10,3 16,0 19,9 24,3 28,4 30,5 30,0 24,6 18,3 11,4 6,7 Ø 19
Mesaria (°C) 1,8 4,6 9,8 13,7 18,0 21,8 23,7 23,3 18,6 13,0 6,7 2,1 Ø 13,1
Mesaria minima (°C) −3,2 −1,2 3,5 7,5 11,7 15,3 16,8 16,7 12,5 7,7 2,0 −2,6 Ø 7,3
Prezipitazions (mm) 25,0 19,9 34,5 50,1 71,6 86,6 86,8 88,1 70,0 82,3 80,6 39,9 Σ 735,4
Ëures de surëdl (h/d) 3,4 4,0 5,0 5,3 5,9 6,7 7,8 7,1 6,0 5,1 3,4 3,2 Ø 5,2
Dis cun prezipitazions (d) 3 3 5 7 9 9 9 9 7 7 7 4 Σ 79
T
e
m
p
e
r
a
t
u
r
a
6,8
−3,2
10,3
−1,2
16,0
3,5
19,9
7,5
24,3
11,7
28,4
15,3
30,5
16,8
30,0
16,7
24,6
12,5
18,3
7,7
11,4
2,0
6,7
−2,6
Jen Fau Mer Aur Mei Jun Lug Ago Set Uto Nov Dez
P
r
e
z
i
p
i
t
a
z
i
o
n
s
25,0
19,9
34,5
50,1
71,6
86,6
86,8
88,1
70,0
82,3
80,6
39,9
  Jen Fau Mer Aur Mei Jun Lug Ago Set Uto Nov Dez
Funtana:
. Landeswetterdienst der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol (Zeitraum 1991–2020)

Tl Musée d'Archeologia de Bulsan iel da udëi la mumia de Similaun (dita ence Ötzi)

Bulsan

Grupes de rujenedes

[mudé | muda l codesc]
AnnPopulazionGrupa de rujeneda
TudëschTalianLadin
190013 90488,09 %11,45 %-
194163 495---
195171 103---
196188 980---
1971105 61622,40 %77,22 %0,38 %
1981104 97525,77 %73,63 %0,60 %
199198 05926,62 %72,59 %0,79 %
200194 85526,29 %73,00 %0,71 %
2011102 48625,52 %73,80 %0,68 %

Aldo de la cumpededa dla populazion de l'Austria dl 1910 ova i chemuns de Bulsan, Gries y Zwölfmalgreien, che ntlëuta fova mo chemuns desfrënc, de n dut 29 241 abitanc.[4] De chisc ova 1 605 detlarà l talian coche si rujeneda de l'oma y 26 558 l tudësch.[5]

Cun la pulitica de talianisazion ntan l fascism ie unides a sté a Bulsan n grum de jënt che ova l talian coche rujeneda de l'oma, che à mudà l rapport de la rujenedes. Bele ti ani 1940 fova la maiuranza de Bulsan de rujeneda taliana. Ala cumpededa dla populazion dl 2011 tucova l 73,80% pra la grupa taliana, l 25,52 % pra la grupa tudëscia y l 0,68 % pra la grupa ladina. Bulsan vën per via de si biculturalism perchël udù coche n punt mpurtant de ancunteda danter i monc culturei y economics tudësc y talians. For plu y plu persones rejona plu che mé una na rujeneda.

Pulitica

[mudé | muda l codesc]

Bulsan ie l zënter de pulitica de Südtirol y ie la sënta sibe dl Cunsëi dla Provinzia che de la Junta provinziela.

Tl 1922 ova i fascisć te la Marcia sun Bulsan tëut y jit l ultim ambolt de Bulsan de rujeneda tudëscia, Julius Perathoner.

Jumblineda

[mudé | muda l codesc]

La zità de doi rujenedes Sopron/Ödenburg ie dal 1990 incà te na jumblineda cun Bulsan. Ai 4 de mei 2010 ie a na pitla streda tl est de Bulsan stat dat l inuem via Sopron.[6] Per tudësch à la streda inuem Ödenburger Straße.[7]

Plates cunliedes

[mudé | muda l codesc]
Gries

Galaria dales fotografies

[mudé | muda l codesc]

Referënzes

[mudé | muda l codesc]
  1. "Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011". Istitut naziunel talian de statistica. Trat ite ai 16 merz 2019.
  2. 1 2 https://demo.istat.it/?l=it.
  3. Demografisches Handbuch für Südtirol 2017 abgerufen am 9. Jänner 2019.
  4. 100 Jahre Vereinigung der Gemeinde Zwölfmalgreien mit der Stadt Bozen. Stadt Bozen, 4. Januar 2011, abgerufen am 28. September 2016. Archived 2023-04-08 te la Wayback Machine
  5. Oskar Peterlini: Autonomie und Minderheitenschutz in Südtirol und im Trentino. Region Trentino-Südtirol, Bozen-Trient 2000, ISBN 88-900077-4-5, S. 60.
  6. Stadtratsbeschlüsse vom 4. Mai 2010 Archived 2023-03-10 te la Wayback Machine sun la plata Gemeinde.Bozen.it.
  7. "Archive copy". Archivià da l uriginel ai 2023-03-10. Trat ite ai 2023-03-10.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)