Storia

Da Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Articul por Ladin Gherdëina Val Gardena dall'alto.JPG

La storia (dal grech antich ἱστορία, historìa, “ispezion [visiva]”) "nrescida", "conescënza" ie la disciplina che se dà ju cun l stude dl passà y à si fundamënta te fontes scrites, documënc, testemonianzes y cunties che trasmët l savëi[1]. La ie la narazion sistematica di fac mpurtanc tla storia dla persona.

La storia dla persona se svilupea cun la Storia dla tiera. La periodes dla storia dla persona ie[2]:

Preistoria[mudé | muda l codesc]

La difusciun dla sort Homo sapiens dal'Africa
Tofles calcares cun scritöra pitografica dala cité mesopotamica de Kish (Iraq) -3500. dan Cr. ca. Öna dles prömes scritöres conesciüdes.
Ötzi

La Preistoria o Eté dla Pera é na classificaziun dla storia dla porsona che tol ite la perioda dan da 2,5 – 2,6 miliuns d’agn. Ara tol ite:

Paleolitich[mudé | muda l codesc]

Le Paleolitich vá da dan da 2,5 miliuns d’agn cina ca 20.000 agn dan C. y é la perioda plü lungia dla storia dla porsona (ara tol ite ca. le 99% de süa storia). Ara mët man cun la nasciüda dla tecnologia primordiala y se röia cun les prömes formes d’agricoltöra. Te chësta perioda vëgnel a se le dé le passaje dal jëne Homo habilis ala porsona moderna (Homo sapiens).

Mesolitich[mudé | muda l codesc]

Le Mesolitich é na perioda tla storia dla porsona de transiziun danter Paleolitich y Neolitich danter 20000 dan C. cina le 10.000 dan C. ca, te chëra che n valgönes comunités de possones á metü man da se dé jö cun l’agricoltöra y vire stabilmënter te n post.

Neolitich[mudé | muda l codesc]

Le Neolitich é na perioda dla Preistoria che vá dal 10000 dan C al 3500 dan C. ca y mët man cun le passaje total de n valgügn grups de porsones tla Mesopotamia, tla Cina y tl’India da comunités nomadiches che se dê jö cun la ciacia, le pié pësc y la racoiüda a comunités stabiles che se dê jö cun l’agricoltöra y le zidlé bestiam. A chësc passaje ti vëgnel ince dit Revoluziun neolitica. Sön Plan de Frara él gnü ciafé tröc reperc archeologics che testimoniëia insediamënc che vá zoruch al Neolitich a 7000 cina a 5000 agn dan Crist.

Tla preistoria él gnü a se le dé les prömes migraziuns umanes. Tla Mesopotamia s’ál svilupé bele dala preistoria inant zivités dër importantes, sciöche chëra di Sumers. La Preistoria se röia ca. dl 3500 dan C. cun l’invenziun dla scritöra.

Storia antica[mudé | muda l codesc]

La storia antica tol ite deplü periodes y cultures dl monn.

Testemonianzes dal Egit antich

Eté di metai[mudé | muda l codesc]

Eté dl Ram

L’Eté dl Ram é na perioda tla storia dla porsona danter le Neolitich y l’Eté dl Brom te chëra che an á metü man da lauré cun i metai y te chëra che danter l’ater él gnü inventé la roda y an á metü man da zidlé le ciaval. Tla Talia vá chësta perioda da le 3400 dan C. y ca. le 2200 dan C. Danter les testimonianzes antropologiches plü importantes de chësta perioda él Ötzi, l’Om dl Similaun.

Eté dl Brom

Testemonianzes dla zivilté Maya -Chichen Itza
Repert dala Val dl Indus
Le Colosseum a Roma

L’Eté dl Brom é na perioda dla storia dla porsona che vá dal 3200 dan C. al 600 dan C. ca y che é caraterisada dal’adoranza dl brom tla tecnologia primordiala. Al'Eté dl Brom vá zoruch i pröms insediamënc tles valades ladines che ospitëia jënt ia por döt l’ann a Sotciastel de Badia, Peraforada da La Plí de Mareo, Ciastelat de Sëlva. Danter i capitui fondamentai él: Egit antich

Ziviltés andines

Asiria

Val dl Indus

Mesoamerica

Zivilté Maya

Eté dl Fer

L’Eté dl Fer é na perioda tla storia dla porsona te chëra che les porsones á metü man da lauré cun le fer y da le tó ca tl’elaboraziun de massaries primodiarles. Ti raiuns encër le Mer Mediteran mëtera man encër le XII. seco dan C. y tl’Europa dl nord danter le IX. y l’VIII. seco dan C. N valgönes ziviltés dl monn ince bindebó svilupades a livel sozial n’á mai albü l’Eté dl Fer, sciöche les ziviltés precolombianes. Danter i capitui fondamentai él:

Antica Grecia

Antica Roma

Imper achemenid

Imper Gupta

Dinastia Han

Strada dla sëda

Storia medievala[mudé | muda l codesc]

Ciastel Badia

La storia medievala é n’atra definiziun por la storia post-classica y vá dal 500 do C. al 1450 do C. ca. Pro i capitui plü significatifs aldel:

Ziviltés precolombianes

Aztecs

Imper Inca

Eté d' or islamica

Eté medievala

Imper Mongol

Imper Otoman

Dinastia Tang

Storia moderna[mudé | muda l codesc]

Cherta dl’Eté dles descurides
Cheder dl Renascimënt -Botticelli, l'aisciöda

La storia moderna é aladô dla storiografia la perioda che vëgn do l’Eté medievala y dan la Storia contemporana. Ara mët man tradizionalmënter cun la descurida dl'America. Danter i evënc plü importanc tla storia moderna él:

La fin dl Imper bizantin dl 1452

L'Eté dles descurides

La fin dla Vera di Cënt agn danter Franzia y Inghiltera dl 1453

L’Umanesim y le Renascimënt

L’invenziun dla stampa cun caraters mobils dl 1453

La Reformaziun dl 1517

La Revoluziun scientifica

L'Iluminism

Sciöche data dla fin dl’Eté moderna y dla nasciüda dla storia contemporana él tla storiografia deplü interpretaziuns:

La Revoluziun franzeja dl 1789

Le Congres de Viena dl 1815

Les revoluziuns dl 1848 cun la nasciüda dles republiches tl’Europa

Storia contemporana[mudé | muda l codesc]

Imajes dala Pröma Gran Vera

Danter i avenimënc plü importanc dla storia contemporana, che röia cina aldedaincö, él:

La Revoluziun industriala

La Pröma Gran Vera

La Secunda Vera dl Monn

Notes[mudé | muda l codesc]

  1. Storia, sun Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana
  2. Storia, te Dizionario di storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2010

Plates colegades[mudé | muda l codesc]