Scola d'Ert Urtijëi

Da Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Articul per Ladin Gherdëina Val Gardena dall'alto.JPG
Sënta nueva dla Scola d'Ert
Sënta nueva dla Scola d'Ert
La cësa a Urtijëi ulache l fova la prima scola de desëni.
La cësa de Janon a Urtijëi ulache l fova la prima scola de desëni.

La Scola d'Ert Urtijëi, ënghe numineda Cademia, ie na scola auta d'ert a Urtijëi che porta ala matura.

Storia[mudé | muda l codesc]

Alcide Ticò a man ciancia y Ludwig Moroder cun sculeies che zipla n pitl saudé tla scola d'ert.
Alcide Ticò a man ciancia y Ludwig Moroder cun sculeies che zipla n pitl saudé tla scola d'ert ntëur l 1936.

Bel al scumenciamënt dl dejnuevejim secul iel uni pensà che l fossa debujën de meter su a Urtijëi na scola de desëni per miuré la qualitá dl artejanat de Gherdëina. Tl 1921 à l coser Franz I cunzedù de meter su na scola d'ert a Urtijëi. Perchël ie l jëun Jacun Sotriffer stat mandà a Viena a mparè per doi ani al Academia y pona ti iel stat sëurandat l nseniamënt de desëni tla cësa Steifl a Urtijëi ai 25 de jenè dl 1825. Tl 1832 ie pona stat metù leprò n curs de mudelé tla cëira ma l desëni fova mo for la materia prinzipela. De na sculea Rusina Vinatzer (1839 - 1905) de chëla scola iel mo da udëi desënies de scola. A chëi tëmpes jiva i jëuni a mparè a desenië bel abenëura dan scumencé a lauré.

Tla direzion dla scola ie pona unic do si mut Christian Sotriffer (1835 – 1908), Johann Burgauner (1812 - 1891) de Ciastel y ala fin Vinzenz Runggaldier-Janon (1839 – 1892) canche la scola ie pona stata stluta dal stat per giaurì na scola d'ert a Bulsan[1].

Dal 1872 à Ferdinand Demetz metú su na scola da ziplè, tlameda Staatlich subventionierte Lehrwerkstätte für Holzschnitzer, che univa meneda te si lëuratuere y univa finanziëda n pert publicamënter. Tl 1883 ie i finanziamënc publics uni tëui ju.

Ai 4 de utober dl 1890 ie pona la scola devënteda inò publica, sot ala direzion dla scola d'ert de Bulsan fin al 1896, tl segondo partimënt dla cësa nlëuta da permò fabricheda daujin ala dlieja de Urtijëi. Bel tl prim an do la giaurida jiva nlëuta a scola iló 140 sculëies che messova ji iló per don ani dan ji a fe lerneri da n moaster. Tl medemo tëmp dajol encé cursc de desëni per sculeies dla scola elementera y lerneri te si tëmp liede. Dl 1900 an pona messù to demez chësc regulamënt ajache truepes nen ova nia l muet de ji a scola dan scumencé a lauré. I verleigheri fova suenz de contra a na bona qualificazion di sculëies y l ti univa pruibì de desenië mëiles y pomaranceni ajache chësc ne juova nia a ziplé plu aslune.

La sënta dla scola d'ert danter dal 1890 al 1938.

Danter la gran viëres[mudé | muda l codesc]

Do la gran viëra ie la scola passeda sota la direzion de diretëures taliani. Danter chisc ie stac dantaldut Guido Balsamo Stella dal 1924 al 1927. Ël à abú n gran nflus sul nseniamënt y stil modern che ël à purtà inant ma che ne plajova nia ai verleigheri che ova plu gën l stil nazaren, plu saurì da vënder. Per chësta gauja à mesú Guido Balsamo Stella sen ji, coche l fova bel suzedù a Oskar Felgen von Farnholz che à ënghe messù sen ji tl 1907.

Alcide Ticò, diretëur dal 1935 al 1937 à inò metù a ji la scola per dut l dì per trëi ani[2]. Tl 1938 à l chemun de Urtijëi cumprà la vedla cësa Cademia fata su da Ferdinand Demetz per meter su iló la scola, ulache ntant, do l 1890 fovel stata fata na pension. La cësa ie unida fata su moderna te n stil razionalistich do desënies dl njenier Tagliazucca de Bulsan[3]. Danter i ani 1937 fin al 1954 ie stat diretëur Salvatore Li Rosi. Ti ani danter la viëres ie stac de bon nsenianc Ludwig Moroder de Lenert per l desëni, mudelé y ziplé y Vigil Pescosta da Banch y Adolf Keim.

Do la segonda viëra[mudé | muda l codesc]

Do la viëra, sota la direzion de Raimund Mureda dal 1957, iel da lecurdé i nsenianc Milly Schmalzl, Peter Demetz, Josef Kostner, Luis Kostner, Rudolf Moroder y Markus Vallazza.

La scola de trëi ani ie resteda coche Ticò l ova metuda su fin al 1959, canche n à juntà leprò mo doi ani, deventei trëi tl 1964. Tl 1972 ie pona la scola deventeda de 5 ani do la scola mesana, che ie stata lasceda su tl 1975. Aldidancuei ie la scola d'ert de Urtijëi na scola auta che porta ala matura. Ai 27 de mei dl 2000 i stata naugureda na sënta nueva dla scola al post dla vedla sënta dl Cademia[4].

Sculëies[mudé | muda l codesc]

N valgun inuemes de sculeies cunesciui de chësta scola ie Gotthard Bonell, Rudi Stingel, Egon Rusina, Augusto Murer, Friedrich Gurschler, Martin Rainer, Albert Mellauner, Barbara Tavella, Lois Anvidalfarei, Franz Kehrer, Sonja Hofer, Manfred Mureda, Leander Piazza, Sergio Sommavilla, Heinz Mader y Guido Anton Muss.[5]

Cësa per studënc[mudé | muda l codesc]

La vedla cesa “Assudëi" de Franz Hofer de Luis Pech is stata fata su da nuef tl 2007 per ti dé d'albiërch ai studënc dla scola d'ert.[6]

Notes[mudé | muda l codesc]

  1. Marina Demetz: Hausierhandel, Hausindustrie und Kunstgewerbe im Grödental vom 18. bis zum beginnenden 20. Jahrhundert. Tiroler Wirtschaftsstudien Bd. 38. Wagner, Dispruch 1987, ISBN 3-7030-0186-0.
  2. Scola d’Ert Urtijëi: Prof. Alcide Ticò † 7.4.1991. Calënder de Gherdëina 1992, pl. 90.
  3. Karlheinz Mureda: Storia dla cësa dla Scola d’Ert “Cademia”. Calënder de Gherdëina 1998, pl. 62.
  4. Karlheinz Mureda: Festa de inaugurazion dla Scola d’Ert nueva. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 120-123.
  5. Georg Demetz Die Grödner Kunstschule Cademia, Geschichte und Entwicklung einer Kulturträgerin (tudësch) pdf.
  6. Georg Demetz: "Assudëi" na dënia sosta per i studënc. Calënder de Gherdëina 2008, pl. 129

Bibliografia[mudé | muda l codesc]

  • R. Scuola d'Arte - Ortisei. Da: L'Istruzione tecnica nella Provincia di Bolzano,a cura del R. Provveditorato degli Studi, 1941, pl. 21.
  • La Scola d’Ert a Urtijëi. Calënder de Gherdëina 1950, pl. 49.
  • Direzion Scola d’Ert: Cumià dala Scola d’Ert de Urtijëi. Calënder de Gherdëina 1978, pl. 30.
  • Direzion Scola d’Ert: Mostra: 150 ani Scola d’Ert a Urtijëi. Calënder de Gherdëina 1978, pl. 51.
  • Bera Iacun Sotriffer da Ianon y si scola de dessëni. Calënder de Gherdëina 1979, pl. 54.
  • Karlheinz Mureda: Mostra dl Istitut d’Ert de Urtijëi a Bulsan. Calënder de Gherdëina 1979, pl. 62.
  • Karlheinz Mureda: 40 ani per l bën dla Scola d’Ert de Urtijëi. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 156.
  • Karlheinz Mureda: L mont dl lën”, mostra dla Scola d’Ert de Urtijëi. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 82.
  • 100 ani Scola d’Ert de Urtijëi (1890-1990). Calënder de Gherdëina 1990, pl. 103.
  • Roland Verra: Festa di 100 ani dla Scola d’Ert de Urtijëi. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 46.
  • Georg Demetz: Trëi seves dla scola d’ert Cademia. Calënder de Gherdëina 2007, pl. 56.
  • Margareth Forer y Andreas Linder: Leo Kostner, prufessëur tla Scola d’Ert. Calënder de Gherdëina 2021, pl. 264.
  • 100 ani Scola d'Ert de Urtijëi. Scola d'Ert de Urtijëi, Karo-Druck Eppan 1990.
  • Plan trienel dl’ufierta formativa y storia

Cëla enghe[mudé | muda l codesc]